„Ze Szaar Elohim” – Historia żydowskiej nekropolii w Sopocie

Początki nekropolii przy ulicy Malczewskiego (kiedyś Große Katzerstraße) datuje się na 1913 rok. W tymże roku nastąpiło również utworzenie Gminy Synagogalnej w Sopocie. Wcześniej miejscowi Żydzi grzebali swoich zmarłych na cmentarzu w Bolszewie koło Wejherowa.

Najstarsza wzmiaunnamed-2nka o cmentarzu w materiałach kartograficznych pochodzi dopiero z 1922 roku. Kirkut położony jest na zboczu Lisiego Wzgórza, w sąsiedztwie cmentarza katolickiego i komunalnego (dawniej ewangelicki).

Cmentarz pozostawał czynny do 1939 roku, oficjalnie został zamknięty w 1948 roku. Dewastacja i grabieże cmentarza trwały do lat osiemdziesiątych. Dopiero w 1982 roku Pracownie Konserwacji Zabytków Oddział Gdańsk sporządziły kompletną ewidencję nagrobków. W 1983 roku cmentarz żydowski w Sopocie został wpisany do rejestru zabytków województwa gdańskiego. W tym samym roku rozpoczęto prace rewaloryzacyjne cmentarza, ze środków konserwatorskich, miasta Sopotu i Fundacji Rodziny Nissenbaumów. Prace te trwały do 1989 roku. Efektem działań było odkrycie około 100 macew i fragmentów ohelu ( specjalny grób zasłużonych dla społeczności żydowskiej, najczęściej rabinów i cadyków). Cmentarne nagrobki odkryły wiele znanych nazwisk gdańskich rodzin: Dancingerów, Fridmanów, Bielousów. Nekropolia został udostępniona do zwiedzania 13 maja 1990 roku.

Kompozycja przestrzenna nawunnamed-5iązuje do układów przestrzennych cmentarzy chrześcijańskich. Teren cmentarza podzielony jest na dwie kwatery, które oddzielone są rzędami. Po wschodniej stronie, przy ogrodzeniu ustawiona jest pompa do rytualnego obmywania rąk. Obyczaj mycia rąk wziął się stąd, że dla kultury żydowskiej cmentarz jest miejscem świętym, ale rytualnie nieczystym, toteż wskazane jest wykonanie ablucji. Obecnie pompa jest mocna zdewastowana. Na osi alei głównej znajduje się pomnik postawiony podczas prac rewaloryzacyjnych. Pomnik ma na celu upamiętniać pochowanych na cmentarzu Żydów. Rzeźba ma formę ściętego pnia drzewa, przeniesiona została z pobliskiego cmentarza komunalnego i ułożono przed nią hebrajskie litery wykonane z kamienia, które można tłumaczyć: „Niech dusze będą związane
w wieniec życia wiecznego”.

Powierzchnia nekropolii wynosi 0, 5 hektara. Wejście do cmentarza stanowi jedyna zachowana na Pomorzu brama cmentarna. Brama jest murowana, trójprzęsłowa. Na środkowym przęśle umieszczony jest napis w języku hebrajskim Ze Szaar Elohim (Oto brama do Boga). Kraty furtek stanowią spirale, plecionki i serca, które stylizowane są na kształt menory.

Na cmentarzu można znaleźć tradycyjne macewy jak i uniwersalne formy nagrobków, które wprowadzane były na cmentarzach miejskich, zasymilowanych środowisk żydowskich.

Macewy ustawione są pionowo, na cokołach.Wiele z nich jest pozbawionych elementów dekoracyjnych. Nieliczne posiadają Gwiazdę Dawida na zwieńczeniu. Jest to jedyny widniejący znak przynależności do narounnamed-6du. Charakterystycznym i dobrze zachowanym pomnikiem jest grób Charlotty Bielousow. Szczególnym elementem tego nagrobka jest tablica inskrypcyjna, która przypomina zwój odwiniętego listu, obok, którego znajduje się gałązka róży. Można też spotkać nagrobki w kształcie ściętych pni drzew. Groby ulokowane w głównej alei posiadają wysokie i szerokie obramienia. Różnicę wysokości regulują kamienne schody. Zachowane nagrobki wskazują, iż były to rzadkie w kulturze żydowskiej groby rodzinne. Obecnie na wielu grobach można zauważyć ustawione kamyczki, tradycja ta wzięła się z dawnych czasów, gdy zwłoki grzebano na pustyni. Aby zabezpieczyć miejsce pochówku, układano wokół niego kamienie, był to również wyraz szacunku do zmarłego. Współcześnie zaobserwować można przenikanie się kultury chrześcijańskiej i żydowskiej poprzez występowanie zniczy na nagrobkach, co w kulturze judaistycznej jest zupełnie obce.

Do tej pory zachowało się tylko kilka tablic inskrypcyjnych. Napisy występują w języku hebrajskim, niemieckim, polskim i rosyjskim, najczęściej są też dwujęzyczne.

Aktualnie jest to jedyny dobrze zachowany cmentarz żydowski w rejonie Pomorza. Myślę również, że jest nietuzinkową atrakcją Sopotu, którą warto odwiedzić.

 

Autor: Natalia Dyck

 

Bibliografia:

Mielewczyk E., Problematyka artystyczna i konserwatorska cmentarzy żydowskich w Gdańsku, Wrzeszczu i Sopocie, „Teki Gdańskie”, t. IV, Gdańsk 2002 http://pomorski.civitaschristiana.pl/tekigda/teki_IV.pdf [dostęp 21.07.2012].

Cmentarz żydowski w Sopocie (ul. Malczewskiego), [ostatnia aktualizacja 15.07.2012] http://www.sztetl.org.pl/pl/article/sopot/12,cmentarze/8139,cmentarz-zydowski-w-sopocie-ul-malczewskiego-/ [dostęp 21.07.2012];

Dodaj komentarz