Geopolityka krytyczna cz.1 | Impuls

Geopolityka krytyczna cz.1

Wstęp:

Niniejsza praca dotyczy analizy pojęcia i próby dokładnego zdefiniowania geopolityki krytycznej – ważnego zagadnienia z obszaru geopolityki, stosunkowo młodej dziedziny nauki, zajmującej się analizą przestrzennej struktury politycznej na tle fizycznego podłoża geograficznego. Geopolityka jako nauka, określana jest mianem młodej lub „świeżo kształtującej się”, z tego względu, że powstała raptem na przełomie XIX i XX wieku. Dopiero w tym okresie, poważnie skupiono się na badaniach zależności ugruntowania geograficznego (wszak, z perspektywy czysto ludzkiej, niezmiennego od początku ery kenozoicznej, która de facto ukształtowała obecny układ kontynentów) oraz jej związku ze współczesną polityką, której dynamiczny rozwój oraz przemiany (stopniowa reorientacja z militarnego wyścigu zbrojeń na gospodarczą ekspansję), następowały w trakcie i po zakończeniu zimnej wojny. Nieodzownym elementem wpływającym na naukowe badanie symbiozy polityka-geografia była bez dwóch zdań upowszechniająca się rewolucja przemysłowa oraz intensywny rozwój nowoczesnych państw narodowych. Z tego wynikałoby, że zasadniczą częścią składową kształtowania się świadomości narodowej i rozwoju społecznego jest nieustanne badanie związków, zachodzących między geograficznym położeniem danego państwa, a wydarzeniami i procesami politycznymi, w których mniej lub bardziej celowo zmuszone jest uczestniczyć. Co więcej, geopolityka stała się istotnym narzędziem ułatwiającym przewidywanie i określanie interesów oraz celów dla państw, u których dostrzegalne są ambicje mocarstwowe – zmierzające do monopolizacji światowego rynku oraz uwielokrotnienia stref wpływów, czego efektem będzie podporządkowanie reszty świata pod ich partykularne dążenia i wizje globalnego porządku [2].

Głównym celem niniejszej pracy jest określenie i usytuowanie geopolityki krytycznej w przestrzeni politycznej nowożytnego świata. Kluczowy nacisk, położony zostanie na interpretacji tego pojęcia, przez pryzmat zarówno czysto teoretyczny jak i na przykładzie poszczególnych państw oraz wyciągnięcie pewnych wniosków, które zobrazują, czy założenia geopolityki krytycznej sprawdzają się oraz mają perspektywy funkcjonowania w postępującej rzeczywistości czy jest to wariant jedynie hipotetyczny, którego filozofia nijak się ma do obecnie panujących warunków środowiskowych i układów międzynarodowych.

Pierwszy rozdział, poświęcony będzie definicji oraz korzeniom geopolityki krytycznej wraz z koncepcjami jej głównych prekursorów, w szczególności „ojca założyciela” Gerarda Toala. Co więcej, użytecznym narzędziem obrazującym pewne wewnętrzne zależności będzie zestawienie geopolityki konwencjonalnej i krytycznej. Począwszy od aspektów ich genezy i zdefiniowania na ostatecznym funkcjonowaniu i pozycji w dyskursie na temat polityki państw kończąc [1].

W drugim rozdziale postaram się wykazać związki geopolityki krytycznej z infrastrukturą krytyczną oraz przybliżę jej domniemane koncepcje na wybranych przykładach (jasno ilustrujących, jak można przekuć pozornie losowe i niezależne od zamieszkującego dany teren społeczeństwa współczynniki geograficzne w ogólnoświatową potęgę i wachlarz kart przetargowych w stosunkach między państwami).

Trzeci rozdział, będzie stanowił część podsumowującą, w której uwypuklę dalsze perspektywy geopolityki krytycznej oraz zwieńczę wszystkie wyżej przedstawione teorie, zespalając je w jedną, spójną całość, dającą jasny ogląd na przyszłość i dalszy rozwój tej dziedziny naukowej.

Rozdział 1
1.1 Zestawienie definicji geopolityki i geopolityki krytycznej.

Zachwianie się dotychczasowego porządku międzynarodowego, przyczyniło się do ponownego wzrostu zainteresowania geopolityką w ostatnich dekadach XX wieku. Powróciło zapotrzebowanie na swego rodzaju „wyobraźnię geopolityczną”, czyli pewną formę opisu dokonujących się zmian i analizy wyłaniającego się nowego ładu politycznego [3]. Sam pierwotny termin „geopolityka” ma pochodzenie greckie i jest połączeniem dwóch wyrazów: geos (Ziemia) i politikos (obywatelski), a jej głównymi punktami zaczepienia są relacje między siłą, polityką i przestrzenią. Z tego wynika, że geopolityka jest dziedziną wiedzy badającą wpływ czynników geograficznych na prowadzenie polityki zagranicznej państw i ich zgrupowań (organizacji międzynarodowych bloków polityczno-militarnych) oraz na kształtowanie się ładu i bezpieczeństwa międzynarodowego [Sykulski Leszek, „Geopolityka, skrypt dla początkujących”, Częstochowa 2014 r.1.2]. Co więcej, ogólne zachowanie państw w środowisku międzynarodowym badane jest za pomocą charakterystyki terytorium, klimatu, organicznych i nieorganicznych zasobów (oraz ich lokalizacji) i również czynnika ludzkiego – czyli takich elementów jak wielkość populacji, jej atrybuty kulturowe, aktywność ekonomiczna i struktury polityczne [9]. Głównymi obszarami badań, jest korelacja rywalizacji mocarstw i imperiów na przestrzeni dziejów z próbą odkrywania prawidłowości w tej sferze. Geopolityka nie tworzy precyzyjnych algorytmów przyczynowo-skutkowych, skrzętnie powielających się naprzemiennie na przestrzeni dziejów, a raczej próbuje dostrzegać pewne zauważalne procesy i tendencje oraz na ich podstawie formułuje hipotezy, a także wynikające z nich możliwe scenariusze tudzież tłumaczy pewne ekspansywne działania (nie do końca zgodne z kręgosłupem moralnym i zasadami międzynarodowego współistnienia) poprzez argument korzystnego lub niekorzystnego położenia geograficznego, na które państwo z reguły nie ma wpływu [2]. Według francuskiego badacza geopolityki Yves’a Lacoste’a, geopolityka odnosi się do tego, co jest związane z rywalizacją o władzę lub wpływy na jakieś terytoria i zamieszkującą ją ludność: rywalizację pokojową lub przy użyciu przemocy między różnego rodzaju siłami politycznymi, nie tylko państwami, lecz również wewnątrz większości z nich, między ruchami politycznymi i mniej lub bardziej legalnymi grupami zbrojnymi. Rywalizacja ta toczy się o kontrolę czy dominację nad terytoriami geograficznymi, nieważne czy są rozległe czy całkiem niewielkich rozmiarów. [Y.Lacoste, „Geopolityka Śródziemnomorza”]. Innymi słowy, geopolityka, choć z pozoru należy do nauk szlachetnych, skrupulatnie badających perspektywy różnych państw na arenie międzynarodowej, daje dyskretne przyzwolenie na nieformalne eksploatowanie cudzych zasobów, jeżeli naturalne położenie geograficzne danego państwa, należycie nie zapewniło ich na starcie w etapie zasiedlania terenu przez daną ludność i pozostało niezmienne wraz z dalszym rozwojem społeczno-gospodarczym (z którym związany jest m.in. rozwój technologii, ułatwiający pozyskiwanie pewnych dóbr).

Geopolityka krytyczna nie jest niezależnie funkcjonującym pojęciem, stającym w opozycji do geopolityki klasycznej, lecz jest jej swego rodzaju podzbiorem, który zawiera w swej strukturze podstawowe aspekty geopolityki ogólnie, takie jak: geopolityka popularna, geopolityka formalna, geopolityka strukturalna (ładu strukturalnego) i geopolityka praktyczna. Punktem wyjścia jest przede wszystkim badanie relacji pomiędzy poszczególnymi koncepcjami, podejmującymi zagadnienie geopolityki. Poprzez wielość możliwych interpretacji geopolityki jako takiej, analizuje się, czy konstruowana przez autora wybranego tekstu teoria, spełnia czy nie spełnia założonych przez niego wymogów logicznej i racjonalnej formuły. Ponadto, radykalizm i krytycyzm w prowadzonych badaniach społecznych musi wiązać się z czynną postawą i konkretnym działaniem zmieniającym to, co powszechnie zostało uznane za zło. Celem poznania nie jest tylko krótka odpowiedź na pytanie jak jest. Wiedza ma ukazywać coś więcej – ukryte mechanizmy władzy i zniewolenia tak, aby można było się im efektywnie przeciwstawić. Teoria krytyczna bada to, co istnieje, ale jednocześnie nie akceptuje badanego stanu rzeczy, bowiem jak uważał Karol Marks, analiza rzeczywistości społecznej ma być równoznaczna z jej przezwyciężeniem [9].

Co więcej, naprzeciw geopolityce klasycznej, geopolityka krytyczna odrzuca realizm polityczny i wynikający z niego dyskurs, legitymizujący krwawe kampanie militarne XX i początku XXI wieku definiując go jako zaprzeczenie historyczno-biologicznej roli położenia geograficznego (dostęp do mórz czy gór, powinien stanowić źródło dodatkowego dobrobytu, a nie przepustki do eskalacji zapędów kolonialnych oraz idących w parze inwazji wojennych). Podważone zostają wielkie geopolityczne absoluty, zdemistyfikowane geograficzne i geopolityczne metafory typu demokracje/autokracje, wolny świat/komunizm, Wschód/Zachód, Ziemia/Morze,Centrum/Peryferie,talassokracja/tellurokracja,Heartland/Rimland, landpower/seapower,My/Oni[T. Gabiś, op. cit., s. 284. Zob. również J. Sharp, op. cit.]. Dodatkowo, współczesne definicje geopolityki krytycznej, zawierają w sobie również takie aspekty życia społecznego jak: kultura masowa, życie codzienne, architektura i kwestie urbanistyczne. Rozpatrując idee geopolityki krytycznej w ujęciu socjologicznym, jest to sposób, w jaki uczestnicy stosunków międzynarodowych (w szczególności elity polityczne) budują przestrzeń i jak ją postrzegają przez pryzmat swoich wizji i partykularnych interesów, co w następstwie wywiera wpływ na wydarzenia dokonujące się w tej wykreowanej przestrzeni oraz ludności cywilnej, podporządkowanej decyzjom tych aparatów władzy. [5]

1.2 Prekursorzy geopolityki krytycznej.

Skąd wzięło się pojęcie polityki krytycznej? Za pomysłodawcę tego nurtu uznaje się Gerarda Toala – profesora do spraw rządowych i międzynarodowych w Virginia Tech. Gerard Toal, studiował historię i geografię w Narodowym Uniwersytecie w Maynooth (Irlandia). Po ukończeniu studiów, pod skrzydłem Profesora John’a Agnew’a, 7 grudnia 1988 roku obronił pracę doktorancką zatytułowaną “Critical Geopolitics: The Social Construction of Place and Space in the Practice of Statecraft”. W swojej pracy rozwinął wątek strategicznej pozycji położenia geograficznego oraz odnosząc się do jej praktycznego zastosowania w polityce międzynarodowej, podjął się próby krytyki jej funkcjonowania w przestrzeni społecznej [6]. Począwszy od potępienia geopolitycznych dyskursów zimnej wojny, narzucających homogenizację społeczeństwa i opowiedzenia się państw po „wschodniej” lub „zachodniej” stronie konfliktu i dołączenie do szeregów jednego z dwóch obecnie panujących hegemonów. Następnie, Gerard Toal zawęża obszar badań do obserwacji pobudek w poszczególnych konfliktach regionalnych i zmarginalizowanych (specyficznych dla danego miejsca) przyczyn strukturalnej niestabilności i przemocy politycznej. Poddaje analizie ruchy narodowe i separatystyczne, zmobilizowane przez rząd lub lokalnych dyktatorów do celów politycznych, siania terroryzmu, strachu i tworzenia podziałów nieuchronnie kreując przez te interakcje surowego i uproszczonego świata. Co więcej, zgłębia się w wynikach zachodniej polityki interwencjonizmu, takich jak: historia siły przymusu, geografia inżynierii etnicznej, polityczny frakcjonizm i formacje zbrojne, sieci pokrewieństwa i tożsamości na brutalnych ambicjach ugrupowań politycznych i wpływowych przedsiębiorców kończąc i rozpatruje jej korzenie przez pryzmat współczesnego świata [7]. Kolejną jego pracą, która zrewolucjonizowała postrzeganie geopolityki krytycznej, była wspólna książka, napisana wraz z  Dr Simon’em Dalby i Dr Paul’em Routledge, pod tytułem „The geopolitics reader”. Zbiór treści jego artykułów można podzielić na cztery kategorie: historię geopolityki, współczesną tradycję geopolityczną, teorię krytyczną geopolityki i współczesne sprawy geopolityczne (w szczególności skupiając się na przypadku Bośni i Hercegowiny – jego głównego obszaru badań, w którym się specjalizował) [8].

Natomiast w polskiej bibliografii naukowej, najszczegółowiej zabrał się za analizę geopolityki krytycznej dr Wojciech Kaznecki, który w swoim artykule pt. „Geopolityka krytyczna – skuteczna metoda wyjaśniania w XXI w.?” rozpatruje potencjał zastosowania tego nurtu w wyjaśnianiu zjawisk politycznych rozgrywających się w przestrzeni międzynarodowej. Z jego rozważań wynika, że geopolityka krytyczna przede wszystkim wychodzi naprzeciw radykalnej klasyfikacji poszczególnych krajów czy regionów ze względu na osiągnięty poziom rozwoju gospodarczego (szczególnie udziału w światowym handlu) i co za tym idzie funkcjonowania uproszczonego modelu, „core-periphery” czyli podziału na „strefę centralną”, która eksploatuje i „strefę peryferyjną”, która jest eksploatowana. Główną myślą, przybliżającą ten problem, jest założenie, że geopolityka krytyczna wyrasta z dwóch pni – geografii i dekonstrukcjonizmu. W przypadku pierwszego pnia, geografii, chodzi przede wszystkim o to, że na bazie ruchów walczących o prawa człowieka oraz aktywności społecznych, takich jak protesty przeciwko wojnie w Wietnamie, z których wynikał narastający kryzys społeczny w USA, pojawia się świadoma swego istnienia geografia radykalna. Radykalizm geograficzny, objawia się w tym, że z czasem geografia traci swoją „niewinność” i „bezstronność” w konfliktach pomiędzy ludźmi ją zamieszkującymi i jej celem staje się dostarczanie rządzącym wiedzy i narzędzi (takich jak mapy lub wskaźniki kumulacji poszczególnych surowców naturalnych) do dominacji nad przestrzenią. Drugim pniem, kreującym geopolitykę krytyczną jest dekonstrukcjonizm (lub innymi słowy poststrukturalizm) czyli kładzenie nacisku na aspekt związany z genealogicznym odtwarzaniem, a nie niszczeniem. Dekonstrukcja usiłuje dokonać „rozbiórki” danej tezy na części pierwsze, ujawniając tym samym zawarte w niej niekonsekwencje czy nieścisłości. Analizy tego typu nie dokonuje się w celu podważenia ważności danych tekstów, ale raczej wskazania tych miejsc, które burzą pozorną spójność wywodu, bo ukazują ukryte w tekście nierozstrzygalne sprzeczności  [Wojciech Kazanecki,„Geopolityka krytyczna – skuteczna metoda wyjaśniania w XXI w.”]. Dopiero koegzystencja tych dwóch filarów, tworzy coś na kształt precyzyjnego obrazu funkcjonowania geopolityki krytycznej – czyli podkreślenie ekspansyjnej roli geografii z jednoczesną krytyką teorii geopolityki klasycznej wyjaśniających te działania w sposób „uniewinniający” ofensywne zapędy elit poszczególnych państw.

Bibliografia:

  1. geokrytyka.wordpress.com/eseje/spis-tresci-2/wstep/
  2. Sykulski Leszek – Geopolityka, skrypt dla początkujących
  3. Potulski Jakub – Geopolityka w świecie ponowoczesnym
  4. Kaznecki Wojciech – Geopolityka Krytyczna – skuteczna metoda wyjaśniania w XXI w.? – dla geopolityka.net/geopolityka-krytyczna-skuteczna-metoda-wyjasniania-w-xxi-wieku/#_ftn30
  5. exploringgeopolitics.org/interview_toal_gerard_gearoid_o_tuathail_ireland_bosnia_russia_georgia_global_crash_pandemic_nuclear_war_state_failure_belfast_critical_geopolitics/
  6. Toal Gerard – „Localising Geopolitics”
  7. toal.org/critgeo/
  8. http://geopolityka.net/geopolityka-jako-krytyka-spoleczna/
  9. Świątkowska Joanna – Walka z Cyberzagrożeniami jako wyzwanie stojące przed globalnym bezpieczeństwem
  10. Wowczuk Włodzimierz – Wyzwanie Oświeconych Samurajów
  11. https://www.konnichiwa.pl/okres-meiji-1868-1912r,2,196.html
  12. https://mankai.wordpress.com/2011/06/12/japonski-cud-gospodarczy-cz-1-kto-stoi-za-sukcesem-narodu-japonskiego/

Powiązane posty

Dodaj komentarz